Zazpi landare saltzen dira «lilium» izenarekin. Lauk katu bat hil dezakete

Gaiari buruzko erreferentziazko berrikuspenak, 2010ean Topics in Companion Animal Medicine aldizkarian argitaratuak, argi laburbiltzen du: jende gehienak ez daki liliumak arriskutsuak direnik katuentzat eta, are gutxiago, ez ditu identifikatzen jakiten. Eta arrazoia gehitzen du: lilium izena duten landare gehiegi daude, eta hibrido ugari ere bai.

Horrek edozein aholku orokor alferrik bihurtzen du. Norbaiti «ez izan liliumik etxean katua baduzu» esateak ez du ezertarako balio pertsona horrek zazpi landareri lilium deitzen badie: edo lore kaltegabeak kentzen ditu, edo egongelan uzten du hain zuzen utzi behar ez zuena.

Abisuak balio izateko modu bakarra izen botanikora jaistea da. Hori da albaitariak larrialdi batean eskatzen duena, eta hori da sortako etiketan ia inoiz agertzen ez dena.

Ibarreko lilia —Convallaria majalis, Frantzian maiatzaren 1ean oparitzen den muguet-a— liliumei buruzko ia artikulu guztietan agertzen da, Lilium-ekin zaku berean. Akats bikoitza da: ez du generoa partekatzen, ezta mekanismoa ere.

Ez du giltzurruna kaltetzen. Kardenolidoak ditu, digitalaren familia bereko glukosido kardiakoak. ASPCAk argi deskribatzen du koadroa: goitikak, bihotz-taupada irregularra, tentsio baxua, desorientazioa, koma, konbultsioak. Hau da, beste bide bat amaiera beraren.

Mekanismoa bestelakoa izateak aldatzen du albaitariari zer kontatu behar zaion. Eta azaltzen du zergatik biak esaldi berean sartzeak —«liliumak toxikoak dira»— ez dion inori laguntzen.

Dabiltzan abisu guztietatik, loreontziko urarena da gehiegikeria gehien ematen duena. Ez da hala, eta arrazoi zehatz bat dago sinesteko.

Gaiari buruzko azterketarik osoenak landarearen estraktuak bereizi zituen erantzulea zein zen jakiteko, eta emaitza argia izan zen: zati toxikoa ur-estraktua zen, ez organikoa. Alegia, katuaren giltzurruna kaltetzen duen konposatua urera pasatzen da. Liliumak dituen loreontzi bat, hitzez hitz, landarearen ur-estraktu bat da, ahal duen lekutik edaten duen animalia baten eskura.

Polenak berdin funtzionatzen du sarbide gisa, botanikarekin baino katuarekin zerikusia duen arrazoi batengatik: bere burua garbitzen du. Ilean geratzen zaiona ahoan amaitzen da.

Artikulu hau argitaratu genuenean zazpi zirela esan genuen. Katalogora itzultzean beste bat agertu da, eta hiltzen dutenetakoa da: Gloriosa superba, bederatzi fitxatan saltzen duguna.

Euskaraz ez da «lilium» izenarekin saltzen, «sugar-lilia» baizik — eta «lili» hitzak lorea esan nahi du, ez lilium. Horregatik izenburuak zazpi dio oraindik: izenak ez du salatzen. Baina landarea bera hor dago, eta hiltzen du.

ASPCAren fitxak koltxizinaren familiako alkaloideak egozten dizkio, eta zalantzarik uzten ez duen zerrenda bat: lerdea, odoldun okada, odoldun beherakoa, xokea, giltzurrun-porrota, gibeleko kaltea eta hezur-muinaren galera. Katuarentzat, txakurrarentzat eta zaldiarentzat da toxikoa —Liliumak katua bakarrik hiltzen du— eta pertsonentzat ere bai.

Hemen kontatzen dugu, artikulua beti hor egon balitz bezala berridatzi ordez: izen arruntak engainatzen duela badiogu, guretzat ere balio behar du.

Galdera ireki bat dago, gutxitan kontatzen dena: 2026an oraindik ez da jakiten zein molekulak eragiten duen giltzurrunetako kaltea.

Badakigu gertatzen dela, badakigu laborategian errepikatzen eta badakigu landarearen zein zatik eragiten duen. Baina 2014an Lilium longiflorum-en estraktuak zatikatu zirenean, katuaren giltzurrun-zelulen gaineko toxikotasunari jarraituz, arrastoa ez zen konposatu bakar batera iritsi, solasodina motako glikoalkaloide esteroidalen nahasketa konplexu batera baizik, egileek berek aurrekaririk gabekotzat jo zuten aldakortasun estrukturalarekin.

Esaten dugu gainerakoa nola irakurri behar den aldatzen duelako: ez dago «lore honek substantzia du» esaten duen test azkarrik. Identifikazioa botanikoa da oraindik, eta horregatik da artikulu honetako zazpi landareak bereiztea gaur egun dagoen tresna praktikoa.

Katalogo osoa berrikusi genuen, ohartarazten ez zuten landare toxikoen fitxak bilatuz. 344 talde aurkitu genituen abisua eraman behar zutenak eta hiru mailatan sailkatu genituen mekanismoaren arabera: oxalatoenak, eragin kardiako edo larrikoak, eta koadro digestibokoak. Guztiek daramate gaur beren oharra eta beren ohiko galdera, dendako sei hizkuntzetan.

Ez dugu meritu gisa kontatzen, artikulu honetako zifrak nondik datozen eta gure fitxa batetik zer espero daitekeen azaltzen duelako baizik: landare bat toxikoa bada, bere orrian jartzen du, eta ez oin-ohar batean.